Άρθρο "Βία στην οικογένεια"

Το φαινόμενο της οικογενειακής βίας αποτελεί σήμερα ένα από τα σοβαρότερα κοινωνικά προβλήματα που καλούνται να αντιμετωπίσουν όλες οι επιστήμες που ασχολούνται με τον άνθρωπο.
Η οικογενειακή βία υπάρχει σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, σε όλες τις χώρες, άσχετα με την οικονομική ανάπτυξη, τη θρησκεία, το χρώμα, την ηλικία, το κοινωνικό κύρος, το μέγεθος της οικογένειας, την αστική ή αγροτική περιοχή.
Η κεντρική αιτία του φαινομένου βασίζεται σε πολιτισμικούς παράγοντες που επιτρέπουν ή και καλλιεργούν τη βία. Τέτοιος πολιτισμικός παράγοντας είναι για παράδειγμα η αποδοχή της σωματικής τιμωρίας των παιδιών από τους γονείς με τη δικαιολογία του σωφρονισμού.
Κοινωνικοί παράγοντες συνεισφέρουν στο πρόβλημα χωρίς να θεωρούνται εκλυτικά αίτια είναι η φτώχια, η ανεργία, ο αλκοολισμός, το διαζύγιο, η αστυφιλία, οι δυσμενείς συνθήκες κατοικίας και η κοινωνική απομόνωση.
Η μορφή της βίας στην οικογένεια μπορεί να είναι ενεργητική – παθητική (που αφορούν το δράστη και το θύμα αντίστοιχα), σεξουαλική, σωματική, ψυχολογική και αφορά το ζευγάρι, τα παιδιά, τους ηλικιωμένους.
Η βία ανάμεσα στο ζευγάρι έχει συνδεθεί με τη σωματική βία παραγνωρίζοντας την ψυχολογική που είναι δύσκολο να οριστεί. Όσον αφορά τον άνθρωπο που ασκεί βία συνήθως είναι ό σύζυγος και αναφερόμαστε σε ένα κυριαρχικό ρόλο. Οι άντρες που κακοποιούν τις γυναίκες έχουν συχνά χαμηλή αυτοεκτίμηση, είναι ανασφαλείς, έχουν ανησυχίες και άγχη σχετικά με αισθήματα κατωτερότητας. Σοβαρός παράγοντας που έχει συνδεθεί με την συζυγική βία είναι η χρήση αλκοόλ, αν και η άποψη αυτή αμφισβητείται. Η κατανάλωση αλκοόλ θεωρείται ότι ανακουφίζει τους άντρες από την ευθύνη της συμπεριφοράς τους, ενώ από την άλλη η γυναίκα παραμένει στη σχέση ελπίζοντας ότι ο άντρας θα ξεπεράσει το πρόβλημα της βίας ελέγχοντας το πρόβλημα του αλκοολισμού. Στο  θύμα υπάρχει  διαρκής φόβος και απειλή και αυτό δημιουργεί κλίμα έντασης, ανασφάλειας,  υποτίμησης, εξευτελισμού. Συνακόλουθα της βίας μπορεί να είναι η οικονομική στέρηση, η σεξουαλική κακοποίηση, ο βιασμός, η πορνογραφία.
Ένας παράγοντας στη διαμόρφωση βίαιων σχέσεων, είναι ο διαφορετικός τρόπος κοινωνικοποίησης αγοριών και κοριτσιών. Τα κορίτσια μαθαίνουν ότι πρέπει να είναι αδύναμες και δεν μαθαίνουν πώς να αποφύγουν τη βία εναντίον τους, πιστεύοντας ότι δεν έχουν άλλη επιλογή. Επίσης οι άνθρωποι που έχουν δεχτεί βία, στερούνται εκείνων των κοινωνικών δεξιοτήτων που θα τους οδηγήσουν σε υγιείς σχέσεις. Τα αίτια λοιπόν μπορεί να ανάγονται σε βιώματα της παιδικής ηλικίας και σε παράγοντες περιστασιακούς που ξεχειλίζουν το ποτήρι.
Η βία ενάντια στα παιδιά συνδέεται με αιτιολογικούς παράγοντες στη σχέση  γονέων παιδιών στα πλαίσια γενικότερων προδιαθεσικών παραγόντων. Ο γονεϊκός ρόλος είναι φορτισμένος με αντικρουόμενα συναισθήματα και οι μητέρες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στην ανάπτυξη επιθετικής συμπεριφοράς. Χαρακτηριστικά των μητέρων αυτών είναι η κατάθλιψη, ο θυμός, η ένταση, το στρες. Η χαμηλή κοινωνική θέση της οικογένειας συνδέεται με τη βία προς τα παιδιά. Επίσης συνδέονται η ανεργία και η περιστασιακή εργασία, η κοινωνική απομόνωση, η έλλειψη υποστηρικτικών σχημάτων στην κοινότητα, οι κακές και ανεπαρκείς συνθήκες κατοικίας, η χρήση αλκοόλ, η μειωμένη ικανότητα φροντίδας των παιδιών. Η τελευταία  σχετίζεται με χαμηλή αυτοεκτίμηση και με εμπειρία ανεπαρκούς φροντίδας στην παιδική ηλικία.
Η βία προς τα παιδιά λειτουργεί σαν αρχή και για μία σειρά άλλων συμπτωμάτων όπως η παραπτωματικότητα ανηλίκων, η χρήση ουσιών, οι απόπειρες αυτοκτονίας, οι φυγές από το σπίτι, η σχολική αποτυχία κτλ. Στην άρνηση του προβλήματος αντιμετωπίζουμε μόνο τα συμπτώματα και αγνοούμε τα αίτια. Εστιάζουμε δηλαδή μόνο στο παιδί και αγνοούμε ό, τι  έχει να κάνει με την οικογένεια και το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.
Να τονίσουμε ότι παρά την διαρκώς αυξανόμενη ευαισθητοποίηση επαγγελματιών σχετικά με το πρόβλημα της βίας προς τα παιδιά, η επίσημη πολιτεία δείχνει μειωμένη ευαισθησία για το θέμα αυτό. Ο νέος οργανισμός του Υπουργείου Υγείας και Πρόνοιας περιλαμβάνει στους στόχους του και το κακοποιημένο άτομο. Αυτό στην πράξη σημαίνει ότι θα υποβληθούν στο Υπουργείο προτάσεις που αφορούν την αντιμετώπιση και την πρόληψη του φαινομένου οικογενειακής βίας προς τα παιδιά και άρα και της οικογένειας που βρίσκεται σε κρίση. Βασική όμως προϋπόθεση για τη  υλοποίηση προγραμμάτων που αφορούν την οικογένεια είναι η ανάληψη ευθύνης από μικρότερες και ευέλικτες δομές όπως νομαρχίες, τοπική αυτοδιοίκηση. Όταν θεωρηθεί η ποιότητα ζωής των πολιτών υπόθεση της κοινότητας, τότε θα έχει κατακτηθεί ένα σημαντικό βήμα για την αντιμετώπιση και την πρόληψη της οικογενειακής βίας προς τα παιδιά.
Η τρίτη μορφή βίας είναι η κακομεταχείριση ηλικιωμένων και είναι εκείνη η πλευρά της οικογενειακής βίας που έχει λιγότερο ερευνηθεί. Η συχνότερη μορφή κακομεταχείρισης ηλικιωμένων είναι η παραμέληση. Η καθήλωση ενός ηλικιωμένου σε καρέκλα ή κρεβάτι, ο περιορισμός σε ένα δωμάτιο ώστε να μην ενοχλεί την οικογένεια , η υπερβολική χρήση ηρεμιστικών δεν αποτελούν πάντα κίνητρο εσκεμμένης κακομεταχείρισης, αλλά άγνοιας σχετικά με τις ανάγκες και τους τρόπους αντιμετώπισης των ηλικιωμένων.
Η εκτίμηση αυτού του προβλήματος είναι δύσκολή γιατί οι ηλικιωμένοι δεν είναι εύκολα προσιτή ομάδα διότι δεν είναι συνδεδεμένοι με κοινωνικά δίκτυα όπως σχολεία, χώρους εργασίας. Επίσης τα θύματα βίας διστάζουν να καταγγείλουν τη βία που υφίστανται διότι συνήθως η βία αυτή προέρχεται από τα παιδιά τους και νιώθουν ότι απέτυχαν ως γονείς.
Τα αίτια της βίας προς τους ηλικιωμένους μπορεί να οφείλονται σε πολλούς λόγους που ενισχύονται από πρόσθετα προβλήματα όπως είναι τα ψυχιατρικά προβλήματα, η νοητική ανεπάρκεια, οι σωματικές αναπηρίες. Οι δράστες της βίας είναι συχνά τα ίδια τα παιδιά που κακοποιήθηκαν  από αυτούς πολλά χρόνια πριν.
Σε έρευνα που  πραγματοποιήθηκε το 2010 και συμμετείχαν πολίτες της Ισπανίας, της Ουγγαρίας, του Βελγίου, του Ηνωμένου Βασίλειου, της Σουηδίας, της Πορτογαλίας και της  Ελλάδας σε συνολικό δείγμα 3863 ατόμων, στην Ελλάδα συμμετείχαν 548 άτομα και των δύο φύλων ηλικίας 18 έως 64. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα ποσοστά τόσο της σωματικής όσο και της ψυχολογικής ενδοοικογενειακής βίας στην Ελλάδα εμφανίζονται αυξημένα, σε σχέση με παλιότερα στοιχεία και σε σχέση με τα αντίστοιχα τελευταία στοιχεία των άλλων Ευρωπαϊκών χωρών. Σύμφωνα με τους ερευνητές οι έλληνες έχουν υψηλότερα ποσοστά στην ελαφρά σωματική επίθεση, όπως το να τραβήξει κάποιος απότομα το χέρι του συντρόφου, να τον σπρώξει, να του πετάξει κάτι ή να τον χαστουκίσει. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα στοιχεία ότι στην Ελλάδα όπως και στην Ουγγαρία Βέλγιο, Ισπανία, τα θύματα ψυχολογικής κακοποίησης είναι στην πλειονότητα τους άντρες. Το γεγονός αυτό εξηγείται και από τους ειδικούς στο πλαίσιο της κρίσης. Η ανεργία των αντρών η οποία ακυρώνει τον παραδοσιακό ρόλο εντός της οικογένειας, συνεπάγεται υποτιμητικά σχόλια, όπως άχρηστος, ανίκανος και επιθετικός εκβιασμούς με ψυχολογικό υπόβαθρο.
Ειδικά στην εποχή μας, που οι αξίες χάνονται και ο θεσμός της οικογένειας χάνει την παλιά του δόξα, η βία είναι διαδεδομένο φαινόμενο. Στην Ελλάδα υπάρχει δίκτυο κοινωνικής προστασίας για θύματα ενδοοικογενειακής βίας που στελεχώνεται από ειδικούς νομικούς, ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς, κοινωνιολόγους. Στην Κινητή Μονάδα Ψυχιατρικής Περίθαλψης Υπαίθρου στο Νομό Φωκίδας  έρχονται θύματα βίας που με δυσκολία αναφέρονται στο πρόβλημα αυτό. Οι θεραπευτές έρχονται αντιμέτωποι με ασθενείς που περιγράφουν συμπτώματα άγχους και εξουθένωσης χωρίς να γίνεται άμεση αναφορά στο βίωμα τους. Αυτό ενδέχεται να σχετίζεται με το ότι οι κοινότητες του νομού είναι μικρές και υπάρχει φόβος μήπως το πρόβλημα τους γίνει ευρέως γνωστό.
Η παραπομπή στις ανάλογες υπηρεσίες στήριξης ατόμων που έχουν υποστεί βία είναι αναγκαία και ταυτόχρονα δύσκολη υπόθεση μιας και τα θύματα βίας φοβούνται εκ νέου τις απειλές του θύτη και τον κοινωνικό στιγματισμό από την κοινωνία. Η σωστή λοιπόν κατεύθυνση και ενθάρρυνση  είναι η ενδεδειγμένη λύση προκειμένου να πάρουν βοήθεια τα θύματα βίας από τις ανάλογες υπηρεσίες.

Τσαλαπατάνη Μαρία
Ψυχολόγος
Εταιρία Κοινωνικής Ψυψιατρικής και Ψυχικής Υγείας

Ο νόμος 3500/2006 για την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας

Εστάλη γραπτώς από το Δίκτυο "Ακεσώ" στους συνεργαζόμενους φορείς στις  26/01/2011.
Δημοσιεύεται εδώ σαν αρχείο.

Αξιότιμοι συνεργάτες,

Στα πλαίσια της προσπάθειας ανάπτυξης ενός κοινού τρόπου αντιμετώπισης περιστατικών μεταξύ των συνεργαζόμενων φορέων και με αφορμή την πρόσφατη διαχείριση ενός περιστατικού ενδοοικογενειακής βίας, θα θέλαμε να σας κοινοποιήσουμε το νόμο για την ενδοοικογενειακή βία και το τι προβλέπεται από τον Νοέμβριο του 2007 που τέθηκε σε ισχύ.

Συνοπτικά οι ρυθμίσεις του νόμου έχουν ως εξής:

• Η ενδοοικογενειακή βία αποτελεί αξιόποινη πράξη και η άσκηση βίας μεταξύ των μελών της οικογένειας απαγορεύεται. οι προστατευτικές διατάξεις του νόμου εφαρμόζονται και σε περιπτώσεις σταθερής συμβίωσης χωρίς γάμο, όπως επίσης και στους τέως συζύγους 

• Ενδοοικογενειακή βία υπάρχει όταν ένα μέλος της οικογένειας προξενεί/ασκεί σε άλλο μέλος   
• εντελώς ελαφρά σωματική κάκωση 
• επικίνδυνη σωματική βλάβη 
• βαριά σωματική ή διανοητική βλάβη 
• απειλές που προκαλούν τρόμο ή ανησυχία ή απομόνωση του θύματος ή προσβολή αξιοπρέπειας

• Τιμωρείται πλέον ο βιασμός μέσα στο γάμο, δηλαδή ο εξαναγκασμός της συζύγου σε ερωτική πράξη.

• Η ποινική δίωξη για τα πλημμελήματα ενδοοικογενειακής βίας ασκείται αυτεπαγγέλτως, δηλαδή υποχρεωτικά. Υποχρεωτική είναι επίσης η καταγραφή του περιστατικού από την αστυνομία, ενώ οποιαδήποτε πρωτοβουλία νουθέτησης αντί καταγραφής, τιμωρείται. 

• Η άσκηση ενδοοικογενειακής βίας αποτελεί αιτία διαζυγίου με ευθύνη του δράστη. 

• Σε βάρος του δράστη εφαρμόζεται η αυτόφωρη διαδικασία, εφόσον δεν ευδοκιμήσει η ποινική διαμεσολάβηση. Ο θεσμός της ποινικής διαμεσολάβησης προβλέπεται για τα πλημμελήματα ενδοοικογενειακής βίας και γίνεται ενώπιον του Εισαγγελέα και εφόσον το επιθυμούν θύμα και θύτης. Στόχος είναι η αποκατάσταση της αρμονικής συμβίωσης των συζύγων ή των συντρόφων. Η διαδικασία ποινικής διαμεσολάβησης  ξεκινά μόνο μετά από ανεπιφύλακτη δήλωση του δράστη ότι: 

• δε θα τελέσει στο μέλλον οποιαδήποτε πράξη ενδοοικογενειακής βίας.
• θα παρακολουθήσει ειδικό συμβουλευτικό – θεραπευτικό πρόγραμμα σε δημόσιο φορέα.

• θα άρει ή θα αποκαταστήσει τις συνέπειες των πράξεών του και θα καταβάλλει χρηματική ικανοποίηση στο θύμα.

• Το θύμα μπορεί να συμφωνήσει στην έναρξη της ποινικής διαμεσολάβησης, χωρίς να χάνει το δικαίωμα άσκησης αγωγής διαζυγίου.

Αναλυτικότερα δείτε και αυτόν καθαυτό το νόμο όπως δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα της κυβερνήσεως.

Συμπληρωματικά, παρακάτω παραθέτουμε τον προβληματισμό μας σχετικά με το πως κινούμαστε όταν ένα περιστατικό άσκησης ενδοοικογενειακής βίας κατά ενήλικου ατόμου (ας εστιάσουμε σε αυτή την περίπτωση προς το παρόν) αναφέρεται σε εμάς από κάποιο άτομο της ευρύτερης οικογένειας, άλλο συγγενή ή γείτονα. 

Η θέση ενός εργαζόμενου σε υπηρεσία υγείας που πληροφορείται για μια τέτοια υπόθεση είναι δύσκολη. Από τη μια πλευρά υπάρχει η διάθεση «να βοηθήσω» και από την άλλη η σοβαρότητα της κατάστασης μπορεί να τον «ακινητοποιήσει». Γι ‘ αυτό το λόγο είναι βοηθητικό να έχουμε εκ των προτέρων σκεφτεί πως μπορούμε να δράσουμε. Γνώμονας μας θα πρέπει να είναι: 

•  Να βοηθήσουμε το άτομο να βγει από την θέση του θύματος.
• Να προσπαθήσουμε το παραπάνω να γίνει χωρίς να διαλυθούν τα υποστηρικτικά για το θύμα σχήματα (π.χ. οικογένεια, κάποιο δίκτυο γειτόνων ή φίλων. 
• Να δρούμε στα πλαίσια του ρόλου που η επαγγελματική μας θέση ορίζει χωρίς να υπερεκτιμούμε τις δυνατότητές μας. 

Σημαντικός παράγοντας στο πως κανείς μπορεί να προσεγγίσει το περιστατικό είναι η «στάση» που κρατάει το ίδιο το θύμα. Τις περισσότερες φορές το ενήλικο θύμα τηρεί παθητική στάση λόγω φόβου, ταμπού, θυματοποίησης ή λόγω άλλης αιτίας. Ας υποθέσουμε ότι το ίδιο ισχύει και στην προκειμένη περίπτωση. Αυτό συνεπάγεται ότι το άτομο δεν προτίθεται να καταγγείλει το γεγονός. 

Πώς ξεκινάμε λοιπόν; 

• Να ενδυναμώσουμε το θύμα; 
• Να οριοθετήσουμε το θύτη; 

Κάποιες φορές ο εργαζόμενος ίσως γνωρίζει το θύμα από το ρόλο του θεραπευτή, συμβούλου ή άλλου ειδικού. Ίσως λοιπόν μπει σε διλήμματα όπως να επιχειρήσει μέσα από την σχέση του να διερευνήσει την εγκυρότητα της πληροφορίας ή να συνεργαστεί γι αυτό με εργαζομένους άλλων υπηρεσιών. Στη πρώτη περίπτωση πιθανά βάζει σε κίνδυνο την όποια σχέση έχει αναπτύξει (γιατί άραγε δεν του το είχε αναφέρει το ίδιο το θύμα;), φοβάται πως θα φανεί αδιάκριτος κτλ. Στη δεύτερη περίπτωση μπαίνει στη θέση του άτυπου «ντεντέκτιβ». Ακόμα όμως και αν δεν γνωρίζει το θύμα είναι πιθανό να θελήσει να αναπτύξει σχέση μαζί του ώστε να διαπιστώσει αν κάτι τέτοιο ισχύει. Είναι σημαντικό κάθε στιγμή να μπορούμε να συνειδητοποιούμε εάν κινούμαστε για να ικανοποιήσουμε την περιέργειά μας ή για να βοηθήσουμε πραγματικά το θύμα. Σε κάθε περίπτωση πριν σπεύσουμε να μπούμε στο ρόλο του άτυπου «ντεντέκτιβ», «ανακριτή» ή «δικαστή»  καλό θα ήταν να φέρνουμε στο μυαλό μας το νέο νόμο και τις δυνατότητες που αυτός μας δίνει. 

Ο νόμος του 2006 και πιο συγκεκριμένα ο θεσμός της ποινικής διαμεσολάβησης δίνει τη δυνατότητα της οριοθέτησης του θύτη μέσα μια σειρά δεσμεύσεων που παίρνει ενώπιον του εισαγγελέα ενώ παράλληλα επιχειρείται η αποκατάσταση της αρμονικής συμβίωσης των μελών της οικογένειας. Προτείνουμε λοιπόν πως καλό θα είναι ο θεσμός αυτός να αξιοποιηθεί από τις υπηρεσίες, οι οποίες θα λάβουν ενεργό δράση αμέσως αφού δεσμευθεί ο/η θύτης πως θέλει να αλλάξει (παροχή συμβουλευτικού, θεραπευτικού έργου, κτλ.). Για το σκοπό αυτό το περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας θα πρέπει να φτάσει στον εισαγγελέα. Οι εργαζόμενοι σε υπηρεσίες υγείας θα πρέπει να σταθούν δίπλα στον συγγενή, γείτονα ή άλλο μέλος της κοινότητας που γίνεται μάρτυρας της βίας και να τον ενισχύσουν να αναφέρει το περιστατικό στον εισαγγελέα. 

Οποιεσδήποτε δικές σας προτάσεις για τη διαχείριση περιστατικών τέτοιου περιεχομένου είναι παραπάνω από ευπρόσδεκτες. Πιστεύουμε πως το μοίρασμα των προτάσεων του κάθε συνεργαζόμενου φορέα μέσα από το Δίκτυο είναι ο τρόπος για την ανάπτυξη μιας κοινής φιλοσοφίας. Θα τις αναμένουμε λοιπόν μέχρι το τέλος του μήνα Φεβρουαρίου στην ηλεκτρονική διεύθυνση του Δικτύου «Ακεσώ» diktyo.akeso@gmail.com, με φαξ (22650-22600) ή  γραπτώς στην διεύθυνση Εθνικής Αντιστάσεως 13. Σε διαφορετική περίπτωση θα θεωρήσουμε πως συμφωνείτε με το παραπάνω σκεπτικό. 

Για περισσότερες πληροφορίες μη διστάσετε να καλέσετε στο τηλέφωνο 22650-23222.