Μαμά, Μπαμπά … Που πάω; Βαδίζοντας από το Νηπιαγωγείο στο Δημοτικό

Από την Αθανασία Τζιμαρά,

Λογοθεραπεύτρια, Ε.Κ.Ψ.&Ψ.Υ. Φωκίδας

Προετοιμάζω – Συζητώ με το παιδί μου για το Δημοτικό Σχολείο

Σιγά σιγά οι διακοπές τελειώνουν και όλοι, μικροί και μεγάλοι θα επιστρέψουν στην καθημερινότητά τους. Και τα «πρωτάκια» θα βρεθούν επιτέλους στο Δημοτικό ή αλλιώς στο «μεγάλο σχολείο», όπως συνηθίζουν να το ονομάζουν.

Η μετάβαση θεωρείται ως μια πολύπλοκη και δυναμική διαδικασία, μακρού χρονικού διαστήματος, κατά την οποία το παιδί «μετακινείται» από  το  οικογενειακό περιβάλλον στο Νηπιαγωγείο και στο Δημοτικό Σχολείο. Η μετάβαση αυτή συνοδεύεται από πολυποίκιλες αλλαγές στο σχολικό περιβάλλον της τάξης, στην οργάνωση, στα προγράμματα σπουδών, στις προσδοκίες των εκπαιδευτικών, στις φιλικές σχέσεις του παιδιού με τη νέα ομάδα παιδιών. Εξαρτάται, μάλιστα, τόσο από την ετοιμότητα του παιδιού και της οικογένειας όσο και από την ετοιμότητα του σχολείου να εξασφαλίσει προϋποθέσεις συνέχειας και μηχανισμούς στήριξης για την αντιμετώπιση των αλλαγών που είναι επακόλουθο της μετάβασης του παιδιού από την μια σχολική βαθμίδα στην άλλη.

Η πρώτη επαφή  του παιδιού με το Δημοτικό αποτελεί ένα ξεχωριστό γεγονός τόσο για το ίδιο όσο και για τους γονείς του και πολύ συχνά οι «πρώτες» εντυπώσεις καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη μετέπειτα στάση του απέναντι στο σχολείο και στη μάθηση. Η είσοδος του παιδιού στο δημοτικό, λοιπόν, αποτελεί μια σημαντική αλλαγή στη ζωή του και, όπως συμβαίνει με όλες τις αλλαγές, είναι φυσικό να συνοδεύεται από κάποιο άγχος, ένα βαθμό ανησυχίας.  Αυτά τα συναισθήματα μπορεί κάποιος να τα διαχειριστεί μονάχα αν συγκεντρώσει σχετικές πληροφορίες γι’ αυτό που του είναι άγνωστο και πρωτόγνωρο, και αναλόγως ρυθμίσει τη στάση του και τη συμπεριφορά του.

Οι πληροφορίες που έρχονται στα αυτιά του Νηπίου για το τι σημαίνει «Δημοτικό», «δάσκαλος», «μαθήματα», «μελέτη» κτλ., χωρίς καν το ίδιο να το επιδιώξει, από πολλές πηγές (αδέλφια, συνομήλικοι, παππούδες, γιαγιάδες, τηλεόραση, γειτονιά) είναι τις περισσότερες φορές αντικρουόμενες και του δημιουργούν επιπλέον σύγχυση και απορίες.

Σε μια τέτοια περίπτωση, τα πλέον κατάλληλα άτομα, οι πιο αξιόπιστες πηγές πληροφόρησης για ένα παιδί είναι οι γονείς του, επειδή αυτούς εμπιστεύεται περισσότερο, με αυτούς συνδέεται με έντονο συναισθηματικό δεσμό και μέσα από αυτούς έχει πραγματοποιηθεί η πρώτη του συνάντηση με τις αξίες και τους κανόνες της κοινωνίας. Για να διατηρηθεί, λοιπόν, αυτή η σχέση εμπιστοσύνης, θα πρέπει οι γονείς πρωτίστως να λάβουν σχετική ενημέρωση, έτσι ώστε να απαλλαγούν από τους δικούς τους φόβους και στη συζήτηση με το παιδί τους να είναι αληθινοί και πειστικοί.

Δημοτικό – Ειδικά χαρακτηριστικά

Ένας γονέας, στην προσπάθειά του να στηρίξει το παιδί του κατά τη μετάβαση στο Δημοτικό, θα πρέπει να θυμάται ότι το νήπιο στη φάση αυτή δεν είναι εντελώς αρχάριο και ανέτοιμο, αντίθετα «κουβαλάει» πολλές «εμπειρίες σχολείου»: έχει ήδη μάθει να αποχωρίζεται τη μαμά και τον μπαμπά, να μένει αρκετό χρόνο μακριά τους μαζί με άλλα συνομήλικα παιδάκια, να συμμετέχει σε δραστηριότητες, να περιμένει, να απογοητεύεται,  να χάνει, να ακολουθεί κανόνες, να ολοκληρώνει εργασίες, να μαθαίνει,  να χαίρεται  το παιγνίδι.

Βέβαια, το Δημοτικό είναι ένας διαφορετικός κόσμος, και αυτή η διαφορετικότητα γίνεται φανερή από τις πρώτες κιόλας μέρες:

• Το κάθε πράγμα στο Δημοτικό έχει, με μικρότερη ευελιξία απ ό, τι στο νηπιαγωγείο, την ώρα του και τη σειρά του. Στο Δημοτικό οι μαθητές κάθονται σε συγκεκριμένη θέση, που συνήθως επιλέγει ο δάσκαλος,  δε σηκώνονται το ίδιο συχνά από την καρέκλα τους, για να ξεκουραστούν ή να κοιτάξουν έξω από το παράθυρο ή να πουν κάτι στο αυτί του φίλου τους, ασχολούνται λιγότερο χρόνο με ζωγραφιές, κατασκευές και παιγνίδια, ζητούν την άδεια, πριν μιλήσουν ή πριν σηκωθούν από το θρανίο τους. Οι κανόνες κάνουν πιο έντονη την παρουσία τους, καθώς χωρίς αυτούς η συνύπαρξη με τους άλλους, η δουλειά και η προσπάθεια δεν φέρουν αποτέλεσμα. Γι’ αυτό και υπάρχουν συνέπειες, όταν τους παραβαίνουν.
• Στο διάλειμμα θα πρέπει ο μικρός μαθητής να «προφθάσει» να παίξει, να πάει στην τουαλέτα, να φάει το κολατσιό του, να πιει νερό, να εξοικειωθεί με τα τόσα άγνωστα πρόσωπα που τον περιτριγυρίζουν, να ξεκουραστεί πριν από το χτύπημα του κουδουνιού. Θα πρέπει λοιπόν να μάθει να διαχειρίζεται σωστά το χρόνο του.
• Στο σπίτι, μετά το σχολείο, θα οργανωθεί διαφορετικά και ο χώρος και ο χρόνος του, έτσι ώστε να «χωρέσει» ξεκούραση, παιχνίδι, συζήτηση αλλά και μελέτη,  προετοιμασία και εξάσκηση.

Όμως, παρόλες τις τυχόν διαφορές και δυσκολίες,  είναι χρήσιμο ο γονέας να έχει πάντα στο νου του πως ό,τι θα ζητηθεί από το παιδί του εκ μέρους του σχολείου θα είναι λογικό, δηλαδή θα είναι αντίστοιχο της νοητικής και χρονολογικής του ηλικίας. Αν υπάρξουν δυσκολίες, είτε στη μάθηση είτε στη συμπεριφορά, θα του δοθεί περισσότερος χρόνος προσαρμογής αλλά κι επιπλέον βοήθεια.

Η σημαντικότερη βοήθεια πάντως  που μπορεί να του παρασχεθεί από την πλευρά της οικογένειας είναι η ψύχραιμη στάση και η  πεποίθηση ότι «το παιδί μπορεί να τα καταφέρει».

Είναι σημαντικό ο γονέας να εμπιστευτεί το πλαίσιο φοίτησης του παιδιού του, ώστε να νιώσει το συναίσθημα αυτό και το ίδιο το παιδί.

Ο ρόλος του γονέα

Πολλοί είναι οι τρόποι με τους οποίους ένας γονιός μπορεί να υποστηρίξει την ομαλή μετάβαση του νηπίου του στο Δημοτικό σχολείο. Ενδεικτικά προτείνονται οι παρακάτω:

• Αφουγκράζομαι τους φόβους και τις αγωνίες του παιδιού μου, οι οποίες συχνά εκδηλώνονται και με μη λεκτικό τρόπο (π.χ. ανορεξία, διαταραχές στον ύπνο, ψυχοσωματικές εκδηλώσεις, προβλήματα συμπεριφοράς).
• Με αφορμή μια ζωγραφιά, ένα παραμύθι, μία διαφήμιση ή  ένα σχόλιο από έναν συγγενή συζητώ μαζί του, προκαλώ ερωτήματα, το αφήνω να εκφράσει τις ανησυχίες και τις απορίες του, δεν τις υποτιμώ και δε γελώ μαζί τους όσο «κουτές» ή αστείες κι αν μου φαίνονται. Αντίθετα δίνω τις απαιτούμενες πληροφορίες (τόσες όσες μπορεί να κατανοήσει) και του δείχνω πώς μπορεί να διαχειριστεί τους φόβους και τους προβληματισμούς του. Πολλές φορές το ίδιο το παιδί βρίσκει τρόπους. Καλό είναι, λοιπόν, να το ακούσουμε και να το υποστηρίξουμε.
• Το βοηθώ να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα,  αποδεχόμενος εγώ πρώτα και υιοθετώντας τους κανόνες της, που σχετίζονται με τη συνύπαρξη (ακούω, μιλάω ευγενικά, δε διακόπτω, βοηθώ, μοιράζομαι κ.τ.ό.) και τη μάθηση (ακολουθώ συγκεκριμένο πρόγραμμα και στο σπίτι, δίνω κίνητρα, οργανώνω, ενθαρρύνω, ενισχύω).
• Αν συναντήσω δυσκολίες στη φάση του αποχωρισμού μας, δεν προσπαθώ να το ξεγελάσω και δεν απομακρύνομαι, όταν έχει στρέψει αλλού την προσοχή του, αλλά του εξηγώ με αποφασιστικό τρόπο ότι στο σχολείο θα πάει, όπως κάνουν άλλωστε όλα τα παιδιά της ηλικίας του και όπως  η μαμά και ο μπαμπάς πηγαίνουν στη δουλειά τους. Παράλληλα ενθαρρύνω δεξιότητες αυτονομίας και  τη δημιουργία δεσμών με κάποιο συνομήλικο, ενώ συγχρόνως συνεργάζομαι στενά με τον δάσκαλό του.
• Επικοινωνώ τακτικά με το σχολείο και τους εκπαιδευτικούς, ανταλλάσσω απόψεις και πρακτικές για ό, τι με απασχολεί και με προβληματίζει.
• Προσπαθώ να προσαρμόσω τις προσδοκίες που έχω από το παιδί μου στις δυνατότητες και στα ενδιαφέροντά του.
• Αφήνω περιθώριο να αναδυθούν οι προσδοκίες του παιδιού μου.
• Ρυθμίζω με προσοχή τη διάθεση του ελεύθερου χρόνου του και τις επιπλέον δραστηριότητες που θα αναλάβει.
• Διατηρώ ένα οικογενειακό περιβάλλον ήρεμο, με ελάχιστες προκλήσεις.
• Τέλος, του δίνω το μήνυμα ότι συναισθηματικά θα είμαι πάντα δίπλα του και ότι οι όποιες αποτυχίες ή τυχόν λάθη που θα κάνει στη διαδρομή της προσαρμογής του δεν είναι δυνατόν σε καμία περίπτωση να αλλάξουν τα αισθήματα αγάπης και αποδοχής που έχω γι’ αυτό. Επίσης, είναι σημαντικό να αναγνωρίζονται τα επιτεύγματά του. 
• Σε περίπτωση που σας προβληματίζει κάτι σχετικά με την εξέλιξη του παιδιού σας, ζητήστε την άποψη των ειδικών, όπως παιδοψυχίατρου, ψυχολόγου, λογοθεραπευτή, ειδικού παιδαγωγού, εργοθεραπευτή.

Συμπερασματικά 
Το πέρασμα από το Νηπιαγωγείο στο Δημοτικό, και μετά στο Γυμνάσιο, είναι αναπόφευκτες αλλαγές στη ζωή ενός παιδιού και των γονιών του. Όπως και με τις άλλες αλλαγές, χρειάζεται χρόνος, υπομονή και θετική στάση από όλα τα εμπλεκόμενα μέρη. Το παιδί που εισπράττει απαισιοδοξία από το περιβάλλον του αναχαιτίζεται, ενώ αυτό που απολαμβάνει την αισιοδοξία, προχωρά με σταθερό βηματισμό.

Καλή Σχολική Χρονιά!

Η Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας είναι ένα επιστημονικό Σωματείο, μη κερδοσκοπικό, μη κυβερνητικό. Η Ε.Κ.Ψ.&Ψ.Υ. στελεχώνεται από μία ομάδα ειδικών επαγγελματιών ψυχικής υγείας, πάνω στις αρχές της Κοινωνικής και Κοινοτικής Ψυχιατρικής, με σκοπό να προσεγγίσουν, με ευαισθησία, όλο το φάσμα των ηλικιών που χρήζουν τη βοήθειά του σε σχέση με την πρόληψη των προβλημάτων ψυχικής υγείας και την έγκαιρη παρέμβαση σε αυτά. Οι υπηρεσίες παρέχονται συγκεκριμένα μέσω της Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας και του Κέντρου Ημέρας για Παιδιά, Εφήβους και Ενήλικες στο Ν. Φωκίδας. Είναι δωρεάν και τα θεραπευτικά προγράμματα είναι εξατομικευμένα, προσαρμοσμένα στις ανάγκες της κάθε οικογένειας, με σεβασμό στον χαρακτήρα και τις ιδιαιτερότητές της.

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθυνθείτε στο τηλέφωνο επικοινωνίας 22650 22924 (Εθνικής Αντιστάσεως 13, Άμφισσα).

Ημερίδα για εκπαιδευτικούς, γονείς και εφήβους με θέμα: «Αισθάνομαι, κατανοώ, συνεργάζομαι - Από το προσωπικό συναίσθημα στη δυναμική της ομάδας»

Η Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ν. Φωκίδας της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής & Ψυχικής Υγείας σε συνεργασία με το Τμήμα Σχολικών Δραστηριοτήτων και Συμβουλευτικού Σταθμού Νέων της Διεύθυνσης Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ν. Φωκίδας, το Δίκτυο Συνεργαζόμενων Φορέων για την Υγεία «Ακεσώ» και το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Άμφισσας, πρόκειται να πραγματοποιήσουν ημερίδα για εκπαιδευτικούς, γονείς και εφήβους με θέμα: «Αισθάνομαι, κατανοώ, συνεργάζομαι - Από το προσωπικό συναίσθημα στη δυναμική της ομάδας». Η ημερίδα θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 22 Απριλίου 2016 και ώρες 10.30 – 14.00 (10.30 – 11.00 προσέλευση) στο Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ν. Φωκίδας. 

Γενικός σκοπός της ημερίδας είναι η ευαισθητοποίηση και ενημέρωση εφήβων, γονέων και εκπαιδευτικών σε θέματα ψυχικής υγείας που αφορούν στην αναγνώριση, διαχείριση και έκφραση των συναισθημάτων αλλά και την συνεργασία στο πλαίσιο ομάδων και η δυναμική που πηγάζει από αυτές. Ειδικός στόχος είναι η κατανόηση του εαυτού και των άλλων, η ενδυνάμωση των ατόμων, η ψυχική ανθεκτικότητα και η απόκτηση περισσότερου ελέγχου στη ζωή τους. 

Είναι γεγονός πως πολλοί νέοι βρίσκονται σε συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού στις μέρες μας με αποτέλεσμα να εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο και να εμφανίζουν και άλλα συνοδά προβλήματα. Σύμφωνα με έρευνες, αυτή η ευάλωτη ομάδα παιδιών - εφήβων βρίσκεται σε κίνδυνο να αναπτύξει αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Οι έρευνες έχουν δείξει επίσης ότι οι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές συνδέονται με διαταραχές προσωπικότητας και κυρίως με ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό, την "αλεξιθυμία", δηλαδή την αδυναμία να αναγνωρίσουν και να εκφράσουν τα συναισθήματά τους και τα συναισθήματα των άλλων ή να μπορέσουν να καταλάβουν τι τα προκάλεσε. 

Η επεξεργασία του θέματος θα γίνει με κεντρική παρουσίαση, βιωματική διεργασία σε ομάδες, συζήτηση – μοίρασμα. 

Η Ημερίδα αποτελεί συνέχεια των «Ομάδων Εφήβων» που πραγματοποιεί η Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας στο πλαίσιο της πρόληψης στα σχολεία της Β/θμιας Εκπαίδευσης του Ν. Φωκίδας. Φέτος, εφαρμόστηκε το υλικό του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Erasmus+ DHS Positive Choices (Deliberate Self- Harm Positive Choices) που αφορά πρακτικές αυτοπρόληψης με στόχο την ευαισθητοποίηση και ενδυνάμωση των νέων. 

Για δηλώσεις συμμετοχής στην ημερίδα αποστείλετε το Δελτίο Συμμετοχής που θα βρείτε αναρτημένο στο ιστολόγιο και την σελίδα facebook του Δικτύου «Ακεσώ» (http://www.facebook.com/pages/Δίκτυο-Συνεργαζόμενων-Φορέων-για-την-Υγεία-Ακεσώ, http://diktyoakeso.blogspot.gr/) έως την Δευτέρα 18 Απριλίου 2016 μέσω e-mail ή fax στην οργανωτική επιτροπή της ημερίδας:  Fax.: 2265022600, E-mail: diktyo.akeso@gmail.com 

Θα δοθεί βεβαίωση παρακολούθησης στους συμμετέχοντες. 

Για περισσότερες πληροφορίες επικοινωνήστε στα τηλέφωνα 2265022600 και 2265023222, email: diktyo.akeso@gmail.com 

Πληροφορίες για την Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας θα βρείτε στην ιστοσελίδα www.ekpse.gr

 

ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ

ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΟΣ
Ονοματεπώνυμο:
Ειδικότητα:
Σχολική Μονάδα:
Διεύθυνση/Πόλη:
Τηλέφωνο:
E-mail:
Έχετε συμμετάσχει σε προηγούμενη Ημερίδα Εφήβων;		¨  Ναι ¨  Όχι
Σημειώστε την ομάδα που ανήκετε: ¨ εκπαιδευτικός ¨ γονέας ¨ παιδί/ έφηβος (Εάν είστε και εκπαιδευτικός και γονέας τσεκάρετε και τις δύο επιλογές.)

Παρακαλούμε όπως συμπληρώσετε και αποστείλετε το Δελτίο Συμμετοχής μέσω e-mail ή fax στην οργανωτική επιτροπή της ημερίδας:  Fax.: 2265022600, E-mail: diktyo.akeso@gmai.com  

Η συμπλήρωση και αποστολή των δηλώσεων συμμετοχής κρίνεται σημαντική για τη συμμετοχή σας στις εργασίες της ημερίδας και την διοργάνωση του βιωματικού μέρους της.

Επιπλέον ανάλογα με τις συμμετοχές θα οργανωθούν και τα δρομολόγια των λεωφορείων για την μεταφορά όσων διαμένουν εκτός Άμφισσας.

Σχολικός εκφοβισμός: εστιάζουμε στα αίτια πίσω από το σύμπτωμα

Το φαινόμενο του εκφοβισμού (bullying) είναι πολυσύνθετο, καθώς οφείλεται σε πληθώρα παραγόντων, εμπλέκει ένα μεγάλο αριθμό ατόμων και έχει πολλαπλές συνέπειες. Έχοντας τις ρίζες του στα παλιότερα χρόνια, όπως κάθε άλλο κοινωνικό φαινόμενο, έτσι και αυτό έχει χαρακτήρα δυναμικό και μεταβάλλεται μέσα στο χρόνο, ακολουθώντας τις ευρύτερες μεταβολές που λαμβάνουν χώρα στον κοινωνικό χώρο στον οποίο αναφέρεται. Αυτό που διαφοροποιεί τα πειράγματα και τις επιθέσεις μεταξύ των μαθητών, τότε και τώρα, αφορά τόσο στα ποσοτικά, όσο και στα ποιοτικά του χαρακτηριστικά, στη συχνότητα που αυτό εμφανίζεται, την ένταση, τις μορφές που αυτό λαμβάνει, όσο και με τα μέσα που χρησιμοποιούνται.

Ο Olweus θεωρείται πρωτοπόρος στην έρευνα για τη διερεύνηση του φαινομένου του bullying. Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει «ένας μαθητής είναι θύμα εκφοβισμού, όταν εκτίθεται επανειλημμένα και για αρκετό διάστημα σε αρνητικές ενέργειες που εκτελούνται από έναν ή περισσότερους μαθητές» και χαρακτηρίζεται από τα ακόλουθα τρία κριτήρια: α) είναι μια επιθετική συμπεριφορά, β) η οποία πραγματοποιείται κατ’ επανάληψη στη διάρκεια του χρόνου, γ) μέσα σε μια διαπροσωπική σχέση που χαρακτηρίζεται από δυσαναλογία εξουσίας (Olweus, 1993).

Ο εκφοβισμός (bullying) ως φαινόμενο συγκεντρώνει συνεχώς αυξανόμενο ενδιαφέρον σε ερευνητικό επίπεδο παγκοσμίως. Στην Ευρώπη, η σχολική βία θεωρείται ένα πολυδιάστατο και πολύπλοκο πρόβλημα, που αντανακλά τη βία της ευρύτερης κοινωνίας. Σε μια πρόσφατη έρευνα που έλαβε χώρο σε διεθνή επίπεδο, η Ελλάδα έρχεται Τρίτη, ανάμεσα σε 40 χώρες, στο ποσοστό των μαθητών που εμπλέκονται με κάποιον τρόπο. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι είναι ένα φαινόμενο που πλήττει 1 στους 3 έφηβους/ παιδιά στη χώρα μας (Craig et al, 2009). Σε μια διεθνή εκτίμηση θα πρέπει βεβαίως, να λαμβάνουμε υπόψη και τη διαφορετικότητα κάθε λαού. Η μεσογειακή κουλτούρα καθώς εμπεριέχει μέσα στο παιχνίδι της το «πείραγμα» - όπως αυτό αναλύεται  παρακάτω- δεν μπορεί να αξιολογείται με τον ίδιο τρόπο όπως μια πιο βίαιη συμπεριφορά που εμφανίζεται στις βόρειες χώρες. 

Μορφές εκφοβισμού 

Τα φαινόμενα εκφοβισμού και θυματοποίησης εκδηλώνονται με διάφορες μορφές. Πιο συγκεκριμένα, έχουμε τη λεκτική μορφή του σχολικού εκφοβισμού, που εκδηλώνεται με χλευασμούς, διακρίσεις, ταπείνωση, απειλές, τη συναισθηματική και κοινωνική περιθωριοποίηση, που έχει να κάνει με διάδοση φημών, καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, απομόνωση από την ομάδα, μειωτικά/ρατσιστικά σχόλια, τη σωματική βία, που εκδηλώνεται με χτυπήματα, σπρωξίματα, κλωτσιές και στριμώγματα, τη σεξουαλική παρενόχληση η οποία χαρακτηρίζεται από σεξουαλικά υποτιμητικά υπονοούμενα και σχόλια, ανεπιθύμητα αγγίγματα και εξαναγκασμό του θύματος να παρακολουθεί ή να συμμετέχει ενεργά σε σεξουαλικές πράξεις. Μια ακόμη μορφή εκφοβισμού αποτελεί ο  οπτικός εκφοβισμός (visual bullying), όπου περιλαμβάνει συμπεριφορές που συνδέονται με την κυκλοφορία  μεταξύ  των  μαθητών  σημειωμάτων  με  κακόηθες  ή  ταπεινωτικό περιεχόμενο για το θύμα, ανάρτηση τέτοιων μηνυμάτων σε χώρους του σχολείου που είναι ορατοί προς το σύνολο των μαθητών ή ακόμα και πάνω στο θύμα (σημειώματα στην πλάτη, στο θρανίο, στην τσάντα του θύματος). Τέλος η πιο σύγχρονη μορφή θυματοποίησης και εκφοβισμού είναι αυτή του ηλεκτρονικού ή διαδικτυακού εκφοβισμού (cyber bullying). Ο όρος αυτός αναφέρεται στις διάφορες μορφές ψυχολογικής κακοποίησης, οι οποίες συνδέονται με τον εκβιασμό, μέσω του διαδικτύου, κινητών τηλεφώνων ή άλλης παρεμφερούς τεχνολογίας, με σκοπό τη σκόπιμη ζημιά ενός ατόμου ή μιας ομάδας. 

Τι είναι και τι δεν είναι εκφοβισμός; 

Έχει παρατηρηθεί, πως συχνά επέρχεται σύγχυση σχετικά με το τι είναι και τι δεν είναι εκφοβισμός ανάμεσα στα μέλη μιας ευρύτερης ομάδας. Το «πείραγμα» συνήθως συμβαίνει μεταξύ φίλων οι οποίοι λειτουργούν ισότιμα και δεν περιλαμβάνει την πρόκληση πόνου των άλλων. Αντίθετα, όταν μιλάμε για bullying η πράξη περιγράφεται μεταξύ ατόμων που δεν έχουν φιλικές σχέσεις, πρόκειται για ασύμμετρη διένεξη με ανισσοροπία δύναμης σε ατομικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά. Βεβαίως θα πρέπει να προσέξουμε και το «πείραγμα» καθώς αν αυτό επαναλαμβάνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα και προκαλεί στο άτομο που το δέχεται δυσάρεστα συναισθήματα και δεν αποτελεί μέρος παιχνιδιού πλέον παίρνει μορφή εκφοβισμού. 

Το προφίλ των εμπλεκόμενων 

Τα χαρακτηριστικά που διακρίνουν τους «θύτες/δράστες» είναι η αυταρχική προσωπικότητα, το ασυνήθιστα ελάχιστο άγχος και ανασφάλεια, η ανάγκη να κυριαρχούν και να έχουν τον έλεγχο ενώ αδυνατούν να ελέγξουν τις ενορμήσεις τους. Παράλληλα χαρακτηρίζονται από υπερβολική αυτοεκτίμηση και τους διακρίνει από τους άλλους μαθητές η αντεπίθεση και η βιαιότητα που χρησιμοποιούν ως μέσο διαχείρισης των προβλημάτων τους και η έλλειψη ενσυναίσθησης, καθώς γνωρίζουν τι ακριβώς είναι αυτό που πληγώνει τον άλλον, αλλά έχουν πρόβλημα να νιώσουν τον άλλον. Άλλα χαρακτηριστικά είναι η μη ανοχή της διαφορετικότητας, η  κακή σχέση  με τον εαυτό τους αλλά και τους συνομηλίκους τους με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην επικοινωνία μαζί τους. Τέλος, τις περισσότερες φορές, τα άτομα που εκφοβίζουν έχουν γονείς που έμμεσα ή άμεσα ενθαρρύνουν την επιθετικότητα, που δεν έχουν μάθει να οριοθετούν τα παιδιά τους ή πρόκειται για απορριπτικούς γονείς.

Τα χαρακτηριστικά των «θυμάτων» χαρακτηρίζονται από περισσότερο άγχος και ανασφάλεια από τους άλλους μαθητές. Σκιαγραφούνται ως προσεκτικοί, ήσυχοι και ευαίσθητοι, με εσωστρεφή προσωπικότητα, χαμηλή αυτοεκτίμηση και ελάχιστους ή καθόλου φίλους. Άλλο χαρακτηριστικό τους είναι η σωματική ή ψυχολογική αδυναμία. Ακόμα, το παιδί που εκφοβίζεται είναι λιγότερο αποδεχτό από συνομήλικους και συνήθως διαφέρει με κάποιο τρόπο είτε ανήκει σε μειοψηφικές ομάδες ως προς την εθνικότητα, την εμφάνιση, το σεξουαλικό προσανατολισμό ή άλλα προσωπικά χαρακτηριστικά. 

Πιθανά «σημάδια» που φανερώνουν πως το παιδί/έφηβος εκφοβίζεται μπορεί να είναι η εξωτερίκευση επιθετικής συμπεριφοράς, η μελαγχολική ή απότομη αλλαγή διάθεσης, η απουσία όρεξης, οι δυσκολίες στη συγκέντρωση, στο διάβασμα, στο σχολείο, στη συμμετοχή σε παλιότερα ευχάριστες δραστηριότητες, η απουσία αντικειμένων (πχ. χρημάτων, κολατσιού), τα σημάδια βίας στο σώμα (μελανιές) και τα σχισμένα ρούχα, τα κατεστραμμένα βιβλία, η αϋπνία (με ή χωρίς εφιάλτες), η αποχή από το σχολείο, η αλλαγή διαδρομής από το σχολείο στο σπίτι και τέλος το να δίνει απίθανες εξηγήσεις για όλα τα παραπάνω.

Μία ακόμη παράμετρος στο θέμα του σχολικού εκφοβισμού είναι οι παρατηρητές όπου στον όρο αυτό περιλαμβάνονται όλοι οι μαθητές οι οποίοι δεν είναι εκφοβιστές ή αποδέκτες του εκφοβισμού, αλλά γνωρίζουν ότι συμβαίνει στο σχολείο τους. Είτε συμμετέχοντας άμεσα ή έμμεσα είτε όχι, είναι κυρίως άτομα που φοβούνται μήπως γίνουν και αυτά παιδιά-στόχοι. Ανησυχούν για την αυτοεκτίμησή τους και δε θέλουν να χάσουν την ασφάλεια που νιώθουν πως έχουν ανήκοντας σε μία ομάδα, ακόμα κι αν αυτή εκφοβίζει ή εκφοβίζεται. Όπως γίνεται εύκολα κατανοητό, ο ρόλος των παρατηρητών είναι καθοριστικός για το σπάσιμο του κύκλου του σχολικού εκφοβισμού. 

Η παρέμβαση στο φαινόμενο του εκφοβισμού 

Η αιτιολογία του εκφοβισμού στο σχολείο πρέπει γενικά να αναζητηθεί στη δυναμική αλληλεπίδραση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της προσωπικότητας των παιδιών που εμπλέκονται στις συγκεκριμένες εκδηλώσεις βίας, του οικογενειακού περιβάλλοντος, του κλίματος του σχολείου, των στάσεων που έχουν διαμορφωθεί στην κοινότητα των συνομηλίκων, αλλά και των γενικότερων προβλημάτων και καταστάσεων που συμβάλλουν στην ενίσχυση αντικοινωνικών συμπεριφορών.

Είναι γεγονός πως η σχολική κοινότητα το τελευταίο διάστημα, λόγω και της άσχημης οικονομικής κατάστασης που διανύει η χώρα μας, είναι αποδέκτης πλήθους παραγόντων που καθορίζουν τη ταυτότητα της και τη συνδέουν με τη κοινωνική πραγματικότητα, μια πραγματικότητα που είναι σκληρή, δύσκολη και αρκετά βίαιη. Το σχολείο αποτελεί μια μικρογραφία της κοινωνίας και όταν η κοινωνία “νοσεί”, θα “νοσεί” και το σχολείο. Απόρροια όλου αυτού είναι οι άνθρωποι να απομακρύνονται, οι κοινωνικοί δεσμοί να χαλαρώνουν και η επικοινωνία να καταστρέφεται. Φαινόμενα όπως η βία και ο σχολικός εκφοβισμός γίνονται έντονα, που όμως για την αντιμετώπιση τους απαιτείται μια προσέγγιση που εξασφαλίζει όχι μόνο τη συμπτωματική αντιμετώπιση τους, αλλά θα αναζητά τα αίτια πίσω από τα συμπτώματα.

Η πρόληψη και η παρέμβαση σε φαινόμενα εκφοβισμού και θυματοποίησης είναι δύο βασικές ενέργειες απαραίτητες για την αποφυγή περαιτέρω αρνητικών ενεργειών. Ωστόσο, έχει παρατηρηθεί γενικά πως υπάρχει έλλειψη σχετικής ενημέρωσης, επιμόρφωσης και εκπαίδευσης των γονέων, των μαθητών και των εκπαιδευτικών, καθώς και απουσία συνεργασίας των τριών μέσω εξειδικευμένων προγραμμάτων πρόληψης και παρέμβασης. 

Το παράδειγμα της Φωκίδας

Στο νομό Φωκίδας, όπου δραστηριοποιείται η Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας (ΚΜΨΥ) της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας, βασικός σκοπός των παρεμβάσεων και των συνεργασιών με την σχολική κοινότητα (εκπαιδευτικοί – γονείς – παιδιά/έφηβοι) είναι η ενημέρωση και η εκπαίδευσή τους αναζητώντας τα αίτια πίσω από το σύμπτωμα. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από ομάδες εφήβων, ημερίδες, σεμινάρια εκπαιδευτικών και γονέων, αλλά και παιδότοπους που οργανώνονται πάντα σε συνεργασία με την Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Διεύθυνση Εκπαίδευσης και τις κατά τόπους σχολικές μονάδες καλύπτοντας το σύνολο του νομού και παρέχοντας δωρεάν υπηρεσίες προς όλους. Κοινός τόπος συνεργασίας και υλοποίησης δράσεων βρίσκεται με το Κέντρο Ημέρας παιδιών, εφήβων και ενηλίκων που εδρεύει στην πόλη της Άμφισσας και αποτελεί, εκτός των άλλων, χώρο πραγματοποίησης ομάδων έκφρασης και επικοινωνίας παιδιών, καθώς και ομάδων υποστήριξης και συμβουλευτικής εκπαιδευτικών και γονέων. 

Στόχος της δράσης των μονάδων της Ε.Κ.Ψ & Ψ.Υ. σε πλαίσια που τείνουν να εμφανίζονται περιστατικά εκφοβισμού και επιθετικότητας, όπως το σχολικό περιβάλλον, είναι η δημιουργία διαύλων επικοινωνίας ανάμεσα σε γονείς, εκπαιδευτικούς και παιδιά/εφήβους με σκοπό την βελτίωση των διαπροσωπικών σχέσεων και την αντιμετώπιση των δύσκολων καθημερινών ζητημάτων. Παράλληλα επιδιώκεται η δημιουργία των συνθηκών εκείνων που συμβάλλουν στην ανάπτυξη και την προώθηση της δημιουργικότητας και της αυτογνωσίας σε μία εποχή που ταλανίζεται από οικονομική, κοινωνική και ηθική κρίση.

Οι εκπαιδευτικοί, ως άμεσα εμπλεκόμενοι στο σχολικό σύστημα νιώθουν πίεση, άγχος, φόβο, εξουθένωση και μοναξιά, όταν έχουν να αντιμετωπίσουν τέτοιου είδους φαινόμενα. Η ελλιπής επιμόρφωση τους, τα ελάχιστα οργανωμένα κατάλληλα προγράμματα και η έλλειψη γενικής πολιτικής κατά των φαινομένων εκφοβισμού συναποτελούν σοβαρές αιτίες για την εμφάνιση των παραπάνω αρνητικών συναισθημάτων που βιώνουν οι εκπαιδευτικοί μέσα στο σχολικό πλαίσιο. Γι’ αυτό και οι συνεργασίες με εξειδικευμένους φορείς της κοινότητας κρίνονται πολύτιμες.

Εκτός από τους εκπαιδευτικούς, η συμβολή της οικογένειας είναι καθοριστικής σημασίας για να αντιμετωπιστεί το κοινωνικοπολιτικό και ηθικό θέμα του εκφοβισμού. Φαίνεται να έχει το μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης για τη δημιουργία παιδιών που καταφεύγουν στη βία έτσι ώστε να κατευνάσουν εσωτερικές συγκρούσεις και απογοητεύσεις που έχουν υποστεί, αλλά και να μειώσουν το άγχος τους. Τα παιδιά τα οποία μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον βιώνουν καταστάσεις συγκρούσεων και επιθετικότητας, μεταφέρουν στο σχολείο την επιθετική συμπεριφορά και είναι αυτά που τώρα τη μεταδίδουν στα άλλα παιδιά.

Κλείνοντας, είναι σημαντικό να σημειωθεί πως η συνεργασία μεταξύ των συστημάτων της οικογένειας, του σχολείου και της κοινωνίας συνιστά θεμέλιο λίθο για την απόκτηση συλλογικής ευθύνης κατά του εκφοβισμού και της θυματοποίησης.

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη φιλοσοφία και το πλαίσιο λειτουργίας της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα http://www.ekpse.gr/.

Ιωάννα Καλλία
Ψυχολόγος 
Δίκτυο Συνεργαζόμενων Φορέων για την Υγεία «Ακεσώ» της Ε.Κ.Ψ. & Ψ.Υ. Ν. Φωκίδας

---