ΠΡΟΤΑΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΤΩΝ ΕΥΑΛΩΤΩΝ ΟΜΑΔΩΝ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ

Τη Τετάρτη, 9 Μαρτίου 2016, στις 11:00 το πρωί, πραγματοποιήθηκε παρουσίαση από την Εταιρία Κοινωνικής Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας σε συνεργασία με το Δίκτυο Συνεργαζόμενων Φορέων για την Υγεία «Ακεσώ» στον Περιφερειάρχη Στερεάς Ελλάδας, κ. Μπακογιάννη, με την παρουσία εκπροσώπων από το Δήμο, την Περιφερειακή Ενότητα Φωκίδας, το Γενικό Νοσοκομείο Άμφισσας, το Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων ΑμεΑ και πολίτες του τόπου μας, σχετικά με την πρόταση δημιουργίας πολυδύναμου κέντρου στο ήδη πλήρως εξοπλισμένο κτίριο που βρίσκεται επι της οδού Σαλώνων 29. Η πρόταση αφορά στη συλλειτουργία και συνέργεια των υπηρεσιών του Κέντρου Ημέρας παιδιών, εφήβων και ενηλίκων, που λειτουργεί ήδη, με Κέντρο Δημιουργικής Απασχόλησης Παιδιών με Αναπηρία (ΚΔΑΠμεΑ) και Κέντρο Φυσικής και Ιατρικής Αποκατάστασης (ΚΕ.Φ.Ι.ΑΠ.), με στόχο στην ολιστική φροντίδα και εξυπηρέτηση των ευάλωτων ομάδων πληθυσμού του νομού Φωκίδας με πολλαπλά οφέλη για την υγεία και την ποιότητα ζωής των ίδιων, αλλά και των οικογενειών τους. Το νέο πολυδύναμο κέντρο θα παρέχει ολοήμερη και συνολική κάλυψη των αναγκών των ατόμων που εξυπηρετούνται.

Μέσα από την πολυετή δραστηριοποίηση της Ε.Κ.Ψ.&Ψ.Υ. στο νομό Φωκίδας και πιο συγκεκριμένα, από τη λειτουργία της Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας και του Δικτύου Συνεργαζόμενων Φορέων για την Υγεία «Ακεσώ» , έχει διαφανεί πως πολύ συχνά αιτήματα που προέρχονται από τις ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού καλύπτονται μόνο σε ένα βαθμό από τις υπηρεσίες του Κέντρου Ημέρας παιδιών, εφήβων και ενηλίκων με αποτέλεσμα άλλες ανάγκες, όπως για παράδειγμα η φυσική τους αποκατάσταση ή η κοινωνική ένταξη, να παραμένουν και είτε να χρονίζουν προκαλώντας κι άλλα συνοδά προβλήματα είτε να αναζητούν την κάλυψή τους σε υπηρεσίες εκτός του νομού προκαλώντας επιπλέον έξοδα και κούραση, για τις ήδη επιβαρυμένες οικογένειες και για τους ίδιους. 

Στα πλαίσια της εξωτερικής πραγματικότητας είναι επείγον να καταπολεμάμε τις διακρίσεις που δημιουργούνται ειδικά σε περιόδους κρίσης κατά τις οποίες υπάρχουν δυσανάλογες επιπτώσεις για τους περισσότερο ευάλωτους και τις ήδη περιθωριοποιημένες ομάδες της κοινωνίας υπονομεύοντας την κοινωνική και οικονομική συνοχή της κοινωνίας.  

Οι διακρίσεις δεν εξαφανίζονται μόνες τους. Πρέπει να τις καταπολεμούμε εκεί που εμφανίζονται. Πρέπει να προχωρούμε μπροστά και να προχωρούμε γρήγορα. Ευκαιρία αποτελούν οι συνέργειες και συμπράξεις καθώς και τα πολλαπλά οφέλη που έχουν για όλους όσοι εμπλέκονται. Καταρχάς κοινωνικό – οικονομικά οφέλη για τους λήπτες των υπηρεσιών και τις οικογένειές τους, άμεση πρόσβαση για τους πολίτες  και συνάμα μεγάλη εξοικονόμηση πόρων για το κράτος, ενώ ταυτόχρονα παρέχονται υψηλής ποιότητας δημόσιες υπηρεσίες, δηλαδή δωρεάν υπηρεσίες, ανοιχτές και προσβάσιμες σε όλους, χωρίς αποκλεισμούς και διακρίσεις, στο σύνολό τους. Οι συμπράξεις αποτελούν μια αναγκαιότητα στην κορύφωση της κρίσης, καθώς έχουν τη δύναμη να κλείσουν παραγωγικά αυτό τον κύκλο και συνάμα να ανατρέψουν τη δημιουργία διαλυτικών φαινομένων. 

Όραμά μας, η δημιουργία ενός κέντρου σύγχρονου και πολυδύναμου, το οποίο θα είναι σε θέση να προσφέρει άρτιες και ολοκληρωμένες υπηρεσίες όχι μόνο στους τομείς της θεραπείας και της αποκατάστασης, αλλά και σ’ αυτούς της εκπαίδευσης, της κοινωνικοποίησης, της επαγγελματικής κατάρτισης και της επαγγελματικής ένταξης και απασχόλησης.

Ευρωπαϊκή Ημέρα Λογοθεραπείας Εξελικτική Δυσπραξία (Εξελικτική Λεκτική Δυσπραξία ή Εξελικτική Δυσπραξία Άρθρωσης ή Απραξία της Ομιλίας)

Η 6η Μαρτίου έχει καθιερωθεί ως Ηµέρα Λογοθεραπείας σε όλες τις χώρες της Ε.Ε. Η 6η Μαρτίου 2016 είναι αφιερωμένη στη δυσπραξία της οµιλίας στα παιδιά.

Στόχος είναι η ευαισθητοποίηση του ευρύτερου κοινού για τη δυσπραξία της οµιλίας και η ενημέρωση για τις υπάρχουσες δοµές και υπηρεσίες, τη θεραπευτική προσέγγιση και τυχόν ομάδες στήριξης.

Εισαγωγή

Η Εξελικτική Δυσπραξία (Ε.Δ.) είναι μία από τις διαταραχές της ομιλίας. Το παιδί με Ε.Δ. έχει δυσκολία στη θεληματική κίνηση των οργάνων του λόγου (τον προγραμματισμό των κινήσεων των οργάνων του λόγου) για την παραγωγή των λέξεων. Δηλαδή ενώ μπορεί να πει αυθόρμητα μία λέξη σωστά, έχει δυσκολία να την πει σωστά όταν αυτό θέλει ή όταν εμείς του ζητήσουμε να την πει. Επίσης, ενώ μπορεί να προφέρει σωστά μεμονωμένος φθόγγους και συλλαβές, δυσκολεύεται στη διαδοχική εκφορά τους μέσα στη λέξη. Για παράδειγμα το παιδί μπορεί να πει σωστά τις συλλαβές κα – λα – μπό – κι μεμονωμένα, όταν όμως λέει ολόκληρη τη λέξη καλαμπόκι μπορεί να την πει καμπολόκι, καμπόκι κ.λ.π. Τα λάθη δεν είναι σταθερά. Εάν επαναλάβει μία λέξη πέντε φορές μπορεί να την πει με τρεις διαφορετικές εκδοχές. Όσο αυξάνεται ο αριθμός των συλλαβών στις προτάσεις τόσο πιο πολύ αυξάνονται τα λάθη.

 

Αιτιολογία και Συχνότητα

Η Ε.Δ. είναι μία από τις εξελικτικές διαταραχές, δηλαδή υπάρχει εν δυνάμει από τη γέννηση του παιδιού και γίνεται αντιληπτή όταν το παιδί αρχίζει να μιλάει.. Είναι συνήθως μία από τις αιτίες καθυστέρησης στην ανάπτυξη του λόγου. Οι αιτίες δεν είναι γνωστές. Πιστεύεται γενικά ότι πρόκειται για οργανική, νευρογενή διαταραχή (Miloy & Morgan Barry, 1990) χωρίς όμως να υπάρχουν νευρολογικά ευρήματα ούτε καθυστέρηση στην εμυέλωση όπως ισχυρίστηκε ο Milloy, 1991. Συχνά υπάρχει θετικό οικογενειακό ιστορικό σε προβλήματα ομιλίας (κληρονομικότητα).

Θεωρείται, ότι η Ε.Δ. μπορεί να επηρεάζει το 10% του γενικού πληθυσμού, το 2% σε κάθε περίπτωση αρκετά σοβαρά. Τα αγόρια είναι τέσσερις φορές περισσότερο πιθανό να προσβληθούν απ’ ότι τα κορίτσια.

Κλινική Εικόνα

Πώς εκδηλώνεται η Εξελικτική Δυσπραξία (Ε.Δ.):

• Καθυστέρηση στην παραγωγή του λόγου.
• Δυσκολία στην μίμηση ήχων και κινήσεων.
• Δυσκολία στην άρθρωση συγκεκριμένων φθόγγων ή και συμφωνικών συμπλεγμάτων.
• Καλύτερη κατανόηση από έκφραση.
• Δυσκολεύεται να αρθρώσει ιδιαίτερα τις πολυσύλλαβες λέξεις.
• Προφέρει την ίδια λέξη με διαφορετικό τρόπο.
• Μιλάει με αργό ρυθμό και κάνει πολλές παύσεις.
• Συχνά απλοποιεί τις λέξεις, αλλάζοντας τα σύμφωνα που το δυσκολεύουν, με αυτά που προφέρει καλύτερα.
• Δυσκολία στον έλεγχο της ταχύτητας, του ρυθμού και της έντασης της ομιλίας.

Βασικά Κλινικά Χαρακτηριστικά

• Δυσκολία στην έναρξη ομιλίας.
• Μεγάλη δυσκολία και διστακτικές προσπάθειες αρθρωτικών κινήσεων.
• Προβλήματα προσωδίας (ρυθμός ομιλίας, επιτονισμός).
• Μη συστηματικές αρθρωτικές κινήσεις σε επανάληψη της ίδιας λέξης.
• Υπερβολική χρήση ενός ήχου.
• Παραλείψεις, αντιμεταθέσεις, επαναλήψεις φωνημάτων, αλλοίωση φωνηέντων, φωνολογικές παραφασίες.
• Δυσκολία στη διάκριση ηχηρών και άηχων φωνημάτων.
• Η ομιλία επιδεινώνεται με τη χρήση μεγαλύτερων φράσεων (Williams P., 2002). 
• Ένα βρέφος με δυσπραξία ξεχωρίζει από το ότι δεν «μπαμπαλίζει» πολύ (δεν παίζει με τους ήχους, μπαμπα – γκαγκα κ.λ.π.).  
• Ως παιδάκι (2 – 3 ετών) αργεί να πει τις πρώτες του λεξούλες, τις υπεραπλουστεύει πολύ πιο συχνά από ότι είναι φυσιολογικό, έχει λίγα μόνο σύμφωνα στο ρεπερτόριό του και κάποιες φορές έχει προβλήματα και στην σίτιση (μάσημα, κατάποση). 
• Σε παιδιά 4 – 5 ετών, μπορεί να έχουμε τα παρακάτω συμπτώματα:
• Το παιδί κάνει ακανόνιστα λάθη με ήχους, μπερδεύει συλλαβές σε μεγάλες λέξεις, παρουσιάζει έντονες φωνολογικές δυσκολίες.
• Μπορεί να καταλάβει τι του λέμε πολύ καλύτερα από ότι να μιλήσει.
• Έχει δυσκολία στο να μιμηθεί/επαναλάβει προτάσεις.
• Μπορεί να μοιάζει ότι «ψάχνει» με το στόμα την σωστή κίνηση όταν πρέπει να επαναλάβει μία στοματική άσκηση (π.χ. «φούσκωσε τα μάγουλά σου εναλλάξ, αριστερό – δεξί»).
• Μοιάζει να μιλάει ακόμα χειρότερα όταν έχει άγχος ή βιάζεται.
• Είναι δύσκολο να καταλάβουν την ομιλία του άτομα που δεν το γνωρίζουν καλά.

Ποιοι άλλοι τομείς επηρεάζονται:

• Τα παιδιά με Ε.Δ. βιώνουν δυσκολίες προσέγγισης του λεξιλογίου. Δυσκολεύονται να ανακαλέσουν γρήγορα τις λέξεις που θέλουν να πουν.
• Επιθετικότητα προς τα άλλα παιδιά ή ντροπή.
• Δυσκολία στο πως να τοποθετήσουν τα πράγματα σε σωστή ακολουθία ή σε σειρά και μετά από αυτό να θυμηθούν ποια ήταν η σωστή σειρά.
• Προβλήματα στη μάθηση της ανάγνωσης και γραφής. Παρόμοια με τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν και στον προφορικό λόγο. Δε μπορούν να ανακτήσουν τις λέξεις από τη μνήμη τους και δε μπορούν να τοποθετήσουν τα γράμματα σε ακολουθία προκειμένου να φτιάξουν λέξεις, καθώς επίσης να τοποθετήσουν τις λέξεις σε ακολουθία προκειμένου να συντάξουν προτάσεις με σημασιολογικό περιεχόμενο.
• Δυσκολίες στον κινητικό προγραμματισμό που αφορά τη λεπτή κινητικότητα, όπως είναι το κόψιμο με το ψαλίδι, τη ζωγραφικά και το γράψιμο (Ann S. Guild, Tracy Vail).

Άλλες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα παιδιά με Ε.Δ. στο σχολείο:

• Διάρκεια Μνήμης και Προσοχής: φτωχή διάρκεια προσοχής και αυτοσυγκέντρωσης, φτωχή βραχυπρόθεσμη μνήμη, εύκολη διάσπαση προσοχής στην τάξη, ιδιαίτερα από θορύβους και έντονα φώτα, αδυναμία παρακολούθησης των συζητήσεων της τάξης, αργή απορρόφηση πληροφοριών, ιδιαίτερα όταν βιώνουν καταστάσεις άγχους. Τέλος, αποπροσανατολίζονται εύκολα και υπάρχει το ενδεχόμενο να χαθούν μέσα σε κτήρια ή σε καινούριο περιβάλλον.
• Έκφραση/Ύφος Γραφής: ακανόνιστη στίξη και συλλαβισμός, παράδοξη και μπερδεμένη δομή προτάσεων, ασταθής ανάγνωση, χρήση άσχετου υλικού στις εκθέσεις και αργοπορία στην ολοκλήρωση εργασιών.
• Οπτικές και Προφορικές Ικανότητες: οι μαθητές δεν μπορούν να ακολουθήσουν την πρόοδο της τάξης ενώ διαβάζουν ή γράφουν, φτωχή μετατόπιση, καθώς αδυνατούν να περάσουν από τις σημειώσεις του πίνακα στις δικές τους σημειώσεις. Επίσης, αντιμετωπίζουν δυσκολίες στον εντοπισμό λέξεων, προφέρουν λανθασμένα τις νεοεισαχθείσες λέξεις. Παρουσιάζουν συγκεχυμένη, δυνατή, αργή ή γρήγορη ομιλία, διακόπτοντας πολλές φορές με ακατάλληλο τρόπο. Τέλος, αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην εκμάθηση ξένων γλωσσών.
• Αριθμητικές και Μαθηματικές Ικανότητες: τάση να μεταστρέφουν και να διατυπώνουν λανθασμένα τους αριθμούς, τα πρόσημα και τις υποδιαστολές. Επίσης, πράττουν κραυγαλέα και απρόσεχτα λάθη και αντιμετωπίζουν δυσκολία με τη γεωμετρία τόσο στο σχεδιασμό σχημάτων όσο και στη χρήση οργάνων, όπως η πυξίδα και το μοιρογνωμόνιο. Ακόμη, αντιμετωπίζουν δυσκολίες με τη συνειδητοποίηση των συμβάσεων του χώρου, για παράδειγμα, στη χάραξη σχημάτων, τραπεζίων, γραφημάτων και πολλών άλλων αντικειμένων.
• Κοινωνικές, Επικοινωνιακές και Συναισθηματικές Δυσκολίες: προβλήματα στην προφορική αλληλεπίδραση και επικοινωνία, χαμηλή αυτοπεποίθηση και έλλειψη εμπιστοσύνης, σύγχυση, αμυντικές ή επιθετικές συμπεριφορές. Επιπροσθέτως, οι μαθητές αυτοί συχνά χαρακτηρίζονται ως υπέρ-ομιλητικοί, με ενθουσιώδη συμπεριφορά, ενώ σε πολλές περιπτώσεις βιώνουν άγχος, ανησυχία και κατάθλιψη.

Κάποια από τα παιδιά με Ε.Δ. μπορεί να έχουν κι άλλες δυσκολίες όπως:

• Μυϊκή αδυναμία στα χείλια, το σαγόνι ή την γλώσσα.
• Γενικότερες δυσκολίες στην έκφραση.
• Δυσκολίες στους λεπτούς χειρισμούς (π.χ. λαβή μολυβιού).
• Αισθητηριακές δυσκολίες (π.χ. να μπορούν να αναγνωρίσουν ένα αντικείμενο μέσα στο στόμα τους χρησιμοποιώντας την αίσθηση της αφής με τη γλώσσα).

Θεραπεία

Πώς μπορεί να βοηθήσει η Λογοθεραπεία;

Ιδανική, όπως και σε κάθε αναπτυξιακή διαταραχή, είναι η πρώιμη παρέμβαση. Όσο νωρίτερα ξεκινήσει η θεραπεία από τη στιγμή της διάγνωσης, τόσο το καλύτερο. Στην αντιμετώπιση της Ε.Δ. σύμμαχος σημαντικός είναι η επανάληψη, γι’ αυτό η εντατική και εξατομικευμένη παρέμβαση μπορεί να αποδειχθεί πολύ αποτελεσματική. Το πρόγραμμα της θεραπείας ξεκινά από τις ήδη κατακτημένες γλωσσικές δεξιότητες του παιδιού και η ομιλία χτίζεται σταδιακά και με υπομονή σε πιο σύνθετες γλωσσικές δομές. Η εξάσκηση είναι πολύπλευρη με πολλαπλά ερεθίσματα ώστε να αποφεύγεται όσο είναι δυνατό η ψυχολογική «κατάρρευση» του παιδιού. Το παιδί για να μάθει να μιλά πρέπει να εξασκεί την ομιλία του και όχι τους αρθρωτές του ωστόσο η πολύ – αισθητηριακή ανατροφοδότηση (ακουστική, οπτική, απτική, γνωστική, ιδιοδεκτική) είναι σημαντικός αρωγός κι ενισχύει τον συντονισμό και την οργάνωση των κινήσεων.

Σε περιπτώσεις που η ομιλία είναι ιδιαίτερα διαταραγμένη ίσως είναι χρήσιμο το παιδί να μάθει χρησιμοποιεί και κάποιον εναλλακτικό τρόπο επικοινωνίας, όπως είναι η νοηματική γλώσσα ή κάποια ηλεκτρονική εφαρμογή μέχρι να βελτιωθεί η ομιλία. Μέχρι τότε λειτουργεί υποστηρικτικά και αποσύρεται τον κατάλληλο χρόνο σταδιακά.
Συνήθως η θεραπεία είναι μακρόχρονη και απαιτεί πολύ καλό υποστηρικτικό περιβάλλον και συχνή εξάσκηση στο σπίτι.

Η Ε.Δ. δεν είναι μία κατάσταση προσωρινή που το παιδί απλώς θα ξεπεράσει. Χωρίς την κατάλληλη παρέμβαση η ομιλία δεν θα εξελιχθεί, καθώς η δυσπραξία δεν ακολουθεί τυπικά αναπτυξιακά μοτίβα. Δεν θεραπεύεται, αλλά με τη σωστή κι εντατική παρέμβαση η πρόοδος θα είναι σημαντική.

Συμμετοχή των γονέων στη θεραπεία:

Είναι σημαντικό στη θεραπεία όλων των διαταραχών της ομιλίας να συμμετέχουν και οι γονείς. Για να είναι όμως επιτυχής η συνεργασία με τους γονείς θα πρέπει να έχουμε υπ’ όψη τα εξής:

• Ο γονέας θα πρέπει να θέλει, να μπορεί και να έχει ενδιαφέρον.
• Ο γονέας θα πρέπει να συμμετέχει ενεργά στη θεραπεία του παιδιού μέσα στο γραφείο και όχι σαν παρατηρητής ή συλλέκτης πληροφοριών.
• Οι ασκήσεις και τα προγράμματα θα πρέπει να τροποποιούνται για τους γονείς και θα πρέπει να διδάσκονται με επιδείξεις και με παίξιμο ρόλων.
• Το πρόγραμμα θα πρέπει να είναι απλό, να ταιριάζει στην οικογενειακή ρουτίνα. Να αποτελείται από απλά στάδια και να είναι οι οδηγίες γραπτές.
• Συχνές συναντήσεις με το θεραπευτή για ενθάρρυνση, επιβράβευση, συζήτηση και γενική ανάδραση.
• Ο γονέας να ενθαρρύνεται να δημιουργεί δικό του υλικό μαζί με το παιδί.
• Η εξάσκηση θα πρέπει να είναι ενδιαφέρουσα, ευχάριστη και να συνδυάζεται με ευχάριστες επιβραβευτικές δραστηριότητες (π.χ. περίπατο, επίσκεψη στη γιαγιά, παιδική χαρά κ.λ.π.)

Τέλος, διάφορες «τεχνικές» που μπορούμε να εφαρμόσουμε, για την διευκόλυνση των παιδιών και την αποφυγή του άγχους που προκαλείται μέσα από την συνειδητοποίηση των δυσκολιών.

• Θα πρέπει να γίνει κατανοητό πόσο πολύπλοκη μπορεί να είναι η ζωή για ένα παιδί με δυσπραξία, καθώς, επίσης, το πόσο πολύ προσπάθεια και ενέργεια του χρειάζεται για να κάνει εργασίες, τις οποίες εμείς βρίσκουμε εντελώς άκοπες.
• Μη βασίζεστε στα λόγια! Τα λόγια δεν οργανώνουν το μυαλό. Χρησιμοποιήστε εικόνες, χρώματα, σχεδιαγράμματα, λίστα των βασικών υποχρεώσεων για να βοηθήσετε το παιδί να καταλάβει.
• Επιβραβεύστε για τη προσπάθεια, παρά για το τελικό αποτέλεσμα.
• Όταν δίνετε οδηγίες, είναι σημαντικό να υπάρχει βλεμματική επαφή με το παιδί ενώ μιλάτε, και να τα βάζετε να επαναλάβουν τις οδηγίες με τα δικά τους λόγια.
• Δίνετε μια οδηγία κάθε φορά και δώστε τους χρόνο να τις αφομοιώσουν.
• Σε παιδιά με δυσκολία στον κινητικό σχεδιασμό, δώστε απλές οδηγίες, βήμα προς βήμα. Βοηθήστε το, να αναγνωρίσει τα βήματα που χρειάζονται για να ολοκληρώσει την εργασία που απαιτείται.
• Οργανώστε του έναν συγκεκριμένο χώρο για διάβασμα, προσεγμένο και τακτοποιημένο, με χρωματικά σημάδια, για συγκεκριμένα πράγματα.
• Δώστε μικρές δραστηριότητες κάθε φορά, ώστε το παιδί να νιώσει την επιτυχία της ολοκλήρωσης, σε σύντομο διάστημα.
• Χρησιμοποιήστε ρολόι, χρονόμετρο ή κλεψύδρα, για την οριοθέτηση του χρόνου που απαιτείται για κάθε δραστηριότητα.

Για να βοηθήσετε το παιδί να μείνει συγκεντρωμένο και οργανωμένο κατά την εργασία του, μπορείτε:

• Βάλτε το παιδί να χρησιμοποιεί το δάχτυλο ή κάποιο χαρτί, κάτω από την γραμμή του κειμένου που διαβάζει.
• Κρατείστε το ποσό των οπτικών πληροφοριών, που παρουσιάζονται σε ένα χαρτί, σε όσο δυνατό μικρότερο χώρο ή χρόνο.
• Καλύψτε μια περιοχή της σελίδας, για να εκθέσετε μόνο ένα μέρος της.
• Αν το παιδί έχει δυσκολία στην απομνημόνευση των αυτοματοποιημένων δεξιοτήτων, για την βελτίωση της ποιότητας της εργασίας του, γράψτε μια λίστα με τα δεδομένα που πρέπει να τηρούνται από το παιδί και κολλήστε τα στον χώρο εργασίας του. 

Σας επισυνάπτω κι έναν σύνδεσμο (στην Αγγλική γλώσσα) που ένα παιδί μας περιγράφει με το δικό του τρόπο πως είναι να ζει με τη δυσπραξία του – Αξίζει να το δείτε! https://www.youtube.com/watch?v=BRbL4Ba2oG4&index=73&list=WL

Η Εταιρεία Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας είναι ένα επιστημονικό Σωματείο, μη κερδοσκοπικό, μη κυβερνητικό. Η Εταιρεία στελεχώνεται από μία ομάδα ειδικών επαγγελματιών ψυχικής υγείας, πάνω στις αρχές της Κοινωνικής και Κοινοτικής Ψυχιατρικής, με σκοπό να προσεγγίσουν, με ευαισθησία, όλο το φάσμα των ηλικιών – παιδιά, έφηβοι, ενήλικες – που χρήζουν τη βοήθειά του σε σχέση με την πρόληψη των προβλημάτων ψυχικής υγείας και την έγκαιρη παρέμβαση σε αυτά. Οι παρεχόμενες υπηρεσίες είναι δωρεάν και τα θεραπευτικά προγράμματα είναι εξατομικευμένα, προσαρμοσμένα στις ανάγκες της κάθε οικογένειας, με σεβασμό στον χαρακτήρα και τις ιδιαιτερότητές της.

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθυνθείτε στο τηλέφωνο επικοινωνίας 22650 22924.

Για την Ε.Κ.Ψ.&Ψ.Υ.  Δομής Φωκίδας

Αθανασία Τζιμαρά,

Λογοθεραπεύτρια

Σχολικός εκφοβισμός: εστιάζουμε στα αίτια πίσω από το σύμπτωμα

Το φαινόμενο του εκφοβισμού (bullying) είναι πολυσύνθετο, καθώς οφείλεται σε πληθώρα παραγόντων, εμπλέκει ένα μεγάλο αριθμό ατόμων και έχει πολλαπλές συνέπειες. Έχοντας τις ρίζες του στα παλιότερα χρόνια, όπως κάθε άλλο κοινωνικό φαινόμενο, έτσι και αυτό έχει χαρακτήρα δυναμικό και μεταβάλλεται μέσα στο χρόνο, ακολουθώντας τις ευρύτερες μεταβολές που λαμβάνουν χώρα στον κοινωνικό χώρο στον οποίο αναφέρεται. Αυτό που διαφοροποιεί τα πειράγματα και τις επιθέσεις μεταξύ των μαθητών, τότε και τώρα, αφορά τόσο στα ποσοτικά, όσο και στα ποιοτικά του χαρακτηριστικά, στη συχνότητα που αυτό εμφανίζεται, την ένταση, τις μορφές που αυτό λαμβάνει, όσο και με τα μέσα που χρησιμοποιούνται.

Ο Olweus θεωρείται πρωτοπόρος στην έρευνα για τη διερεύνηση του φαινομένου του bullying. Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει «ένας μαθητής είναι θύμα εκφοβισμού, όταν εκτίθεται επανειλημμένα και για αρκετό διάστημα σε αρνητικές ενέργειες που εκτελούνται από έναν ή περισσότερους μαθητές» και χαρακτηρίζεται από τα ακόλουθα τρία κριτήρια: α) είναι μια επιθετική συμπεριφορά, β) η οποία πραγματοποιείται κατ’ επανάληψη στη διάρκεια του χρόνου, γ) μέσα σε μια διαπροσωπική σχέση που χαρακτηρίζεται από δυσαναλογία εξουσίας (Olweus, 1993).

Ο εκφοβισμός (bullying) ως φαινόμενο συγκεντρώνει συνεχώς αυξανόμενο ενδιαφέρον σε ερευνητικό επίπεδο παγκοσμίως. Στην Ευρώπη, η σχολική βία θεωρείται ένα πολυδιάστατο και πολύπλοκο πρόβλημα, που αντανακλά τη βία της ευρύτερης κοινωνίας. Σε μια πρόσφατη έρευνα που έλαβε χώρο σε διεθνή επίπεδο, η Ελλάδα έρχεται Τρίτη, ανάμεσα σε 40 χώρες, στο ποσοστό των μαθητών που εμπλέκονται με κάποιον τρόπο. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι είναι ένα φαινόμενο που πλήττει 1 στους 3 έφηβους/ παιδιά στη χώρα μας (Craig et al, 2009). Σε μια διεθνή εκτίμηση θα πρέπει βεβαίως, να λαμβάνουμε υπόψη και τη διαφορετικότητα κάθε λαού. Η μεσογειακή κουλτούρα καθώς εμπεριέχει μέσα στο παιχνίδι της το «πείραγμα» - όπως αυτό αναλύεται  παρακάτω- δεν μπορεί να αξιολογείται με τον ίδιο τρόπο όπως μια πιο βίαιη συμπεριφορά που εμφανίζεται στις βόρειες χώρες. 

Μορφές εκφοβισμού 

Τα φαινόμενα εκφοβισμού και θυματοποίησης εκδηλώνονται με διάφορες μορφές. Πιο συγκεκριμένα, έχουμε τη λεκτική μορφή του σχολικού εκφοβισμού, που εκδηλώνεται με χλευασμούς, διακρίσεις, ταπείνωση, απειλές, τη συναισθηματική και κοινωνική περιθωριοποίηση, που έχει να κάνει με διάδοση φημών, καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, απομόνωση από την ομάδα, μειωτικά/ρατσιστικά σχόλια, τη σωματική βία, που εκδηλώνεται με χτυπήματα, σπρωξίματα, κλωτσιές και στριμώγματα, τη σεξουαλική παρενόχληση η οποία χαρακτηρίζεται από σεξουαλικά υποτιμητικά υπονοούμενα και σχόλια, ανεπιθύμητα αγγίγματα και εξαναγκασμό του θύματος να παρακολουθεί ή να συμμετέχει ενεργά σε σεξουαλικές πράξεις. Μια ακόμη μορφή εκφοβισμού αποτελεί ο  οπτικός εκφοβισμός (visual bullying), όπου περιλαμβάνει συμπεριφορές που συνδέονται με την κυκλοφορία  μεταξύ  των  μαθητών  σημειωμάτων  με  κακόηθες  ή  ταπεινωτικό περιεχόμενο για το θύμα, ανάρτηση τέτοιων μηνυμάτων σε χώρους του σχολείου που είναι ορατοί προς το σύνολο των μαθητών ή ακόμα και πάνω στο θύμα (σημειώματα στην πλάτη, στο θρανίο, στην τσάντα του θύματος). Τέλος η πιο σύγχρονη μορφή θυματοποίησης και εκφοβισμού είναι αυτή του ηλεκτρονικού ή διαδικτυακού εκφοβισμού (cyber bullying). Ο όρος αυτός αναφέρεται στις διάφορες μορφές ψυχολογικής κακοποίησης, οι οποίες συνδέονται με τον εκβιασμό, μέσω του διαδικτύου, κινητών τηλεφώνων ή άλλης παρεμφερούς τεχνολογίας, με σκοπό τη σκόπιμη ζημιά ενός ατόμου ή μιας ομάδας. 

Τι είναι και τι δεν είναι εκφοβισμός; 

Έχει παρατηρηθεί, πως συχνά επέρχεται σύγχυση σχετικά με το τι είναι και τι δεν είναι εκφοβισμός ανάμεσα στα μέλη μιας ευρύτερης ομάδας. Το «πείραγμα» συνήθως συμβαίνει μεταξύ φίλων οι οποίοι λειτουργούν ισότιμα και δεν περιλαμβάνει την πρόκληση πόνου των άλλων. Αντίθετα, όταν μιλάμε για bullying η πράξη περιγράφεται μεταξύ ατόμων που δεν έχουν φιλικές σχέσεις, πρόκειται για ασύμμετρη διένεξη με ανισσοροπία δύναμης σε ατομικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά. Βεβαίως θα πρέπει να προσέξουμε και το «πείραγμα» καθώς αν αυτό επαναλαμβάνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα και προκαλεί στο άτομο που το δέχεται δυσάρεστα συναισθήματα και δεν αποτελεί μέρος παιχνιδιού πλέον παίρνει μορφή εκφοβισμού. 

Το προφίλ των εμπλεκόμενων 

Τα χαρακτηριστικά που διακρίνουν τους «θύτες/δράστες» είναι η αυταρχική προσωπικότητα, το ασυνήθιστα ελάχιστο άγχος και ανασφάλεια, η ανάγκη να κυριαρχούν και να έχουν τον έλεγχο ενώ αδυνατούν να ελέγξουν τις ενορμήσεις τους. Παράλληλα χαρακτηρίζονται από υπερβολική αυτοεκτίμηση και τους διακρίνει από τους άλλους μαθητές η αντεπίθεση και η βιαιότητα που χρησιμοποιούν ως μέσο διαχείρισης των προβλημάτων τους και η έλλειψη ενσυναίσθησης, καθώς γνωρίζουν τι ακριβώς είναι αυτό που πληγώνει τον άλλον, αλλά έχουν πρόβλημα να νιώσουν τον άλλον. Άλλα χαρακτηριστικά είναι η μη ανοχή της διαφορετικότητας, η  κακή σχέση  με τον εαυτό τους αλλά και τους συνομηλίκους τους με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην επικοινωνία μαζί τους. Τέλος, τις περισσότερες φορές, τα άτομα που εκφοβίζουν έχουν γονείς που έμμεσα ή άμεσα ενθαρρύνουν την επιθετικότητα, που δεν έχουν μάθει να οριοθετούν τα παιδιά τους ή πρόκειται για απορριπτικούς γονείς.

Τα χαρακτηριστικά των «θυμάτων» χαρακτηρίζονται από περισσότερο άγχος και ανασφάλεια από τους άλλους μαθητές. Σκιαγραφούνται ως προσεκτικοί, ήσυχοι και ευαίσθητοι, με εσωστρεφή προσωπικότητα, χαμηλή αυτοεκτίμηση και ελάχιστους ή καθόλου φίλους. Άλλο χαρακτηριστικό τους είναι η σωματική ή ψυχολογική αδυναμία. Ακόμα, το παιδί που εκφοβίζεται είναι λιγότερο αποδεχτό από συνομήλικους και συνήθως διαφέρει με κάποιο τρόπο είτε ανήκει σε μειοψηφικές ομάδες ως προς την εθνικότητα, την εμφάνιση, το σεξουαλικό προσανατολισμό ή άλλα προσωπικά χαρακτηριστικά. 

Πιθανά «σημάδια» που φανερώνουν πως το παιδί/έφηβος εκφοβίζεται μπορεί να είναι η εξωτερίκευση επιθετικής συμπεριφοράς, η μελαγχολική ή απότομη αλλαγή διάθεσης, η απουσία όρεξης, οι δυσκολίες στη συγκέντρωση, στο διάβασμα, στο σχολείο, στη συμμετοχή σε παλιότερα ευχάριστες δραστηριότητες, η απουσία αντικειμένων (πχ. χρημάτων, κολατσιού), τα σημάδια βίας στο σώμα (μελανιές) και τα σχισμένα ρούχα, τα κατεστραμμένα βιβλία, η αϋπνία (με ή χωρίς εφιάλτες), η αποχή από το σχολείο, η αλλαγή διαδρομής από το σχολείο στο σπίτι και τέλος το να δίνει απίθανες εξηγήσεις για όλα τα παραπάνω.

Μία ακόμη παράμετρος στο θέμα του σχολικού εκφοβισμού είναι οι παρατηρητές όπου στον όρο αυτό περιλαμβάνονται όλοι οι μαθητές οι οποίοι δεν είναι εκφοβιστές ή αποδέκτες του εκφοβισμού, αλλά γνωρίζουν ότι συμβαίνει στο σχολείο τους. Είτε συμμετέχοντας άμεσα ή έμμεσα είτε όχι, είναι κυρίως άτομα που φοβούνται μήπως γίνουν και αυτά παιδιά-στόχοι. Ανησυχούν για την αυτοεκτίμησή τους και δε θέλουν να χάσουν την ασφάλεια που νιώθουν πως έχουν ανήκοντας σε μία ομάδα, ακόμα κι αν αυτή εκφοβίζει ή εκφοβίζεται. Όπως γίνεται εύκολα κατανοητό, ο ρόλος των παρατηρητών είναι καθοριστικός για το σπάσιμο του κύκλου του σχολικού εκφοβισμού. 

Η παρέμβαση στο φαινόμενο του εκφοβισμού 

Η αιτιολογία του εκφοβισμού στο σχολείο πρέπει γενικά να αναζητηθεί στη δυναμική αλληλεπίδραση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της προσωπικότητας των παιδιών που εμπλέκονται στις συγκεκριμένες εκδηλώσεις βίας, του οικογενειακού περιβάλλοντος, του κλίματος του σχολείου, των στάσεων που έχουν διαμορφωθεί στην κοινότητα των συνομηλίκων, αλλά και των γενικότερων προβλημάτων και καταστάσεων που συμβάλλουν στην ενίσχυση αντικοινωνικών συμπεριφορών.

Είναι γεγονός πως η σχολική κοινότητα το τελευταίο διάστημα, λόγω και της άσχημης οικονομικής κατάστασης που διανύει η χώρα μας, είναι αποδέκτης πλήθους παραγόντων που καθορίζουν τη ταυτότητα της και τη συνδέουν με τη κοινωνική πραγματικότητα, μια πραγματικότητα που είναι σκληρή, δύσκολη και αρκετά βίαιη. Το σχολείο αποτελεί μια μικρογραφία της κοινωνίας και όταν η κοινωνία “νοσεί”, θα “νοσεί” και το σχολείο. Απόρροια όλου αυτού είναι οι άνθρωποι να απομακρύνονται, οι κοινωνικοί δεσμοί να χαλαρώνουν και η επικοινωνία να καταστρέφεται. Φαινόμενα όπως η βία και ο σχολικός εκφοβισμός γίνονται έντονα, που όμως για την αντιμετώπιση τους απαιτείται μια προσέγγιση που εξασφαλίζει όχι μόνο τη συμπτωματική αντιμετώπιση τους, αλλά θα αναζητά τα αίτια πίσω από τα συμπτώματα.

Η πρόληψη και η παρέμβαση σε φαινόμενα εκφοβισμού και θυματοποίησης είναι δύο βασικές ενέργειες απαραίτητες για την αποφυγή περαιτέρω αρνητικών ενεργειών. Ωστόσο, έχει παρατηρηθεί γενικά πως υπάρχει έλλειψη σχετικής ενημέρωσης, επιμόρφωσης και εκπαίδευσης των γονέων, των μαθητών και των εκπαιδευτικών, καθώς και απουσία συνεργασίας των τριών μέσω εξειδικευμένων προγραμμάτων πρόληψης και παρέμβασης. 

Το παράδειγμα της Φωκίδας

Στο νομό Φωκίδας, όπου δραστηριοποιείται η Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας (ΚΜΨΥ) της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας, βασικός σκοπός των παρεμβάσεων και των συνεργασιών με την σχολική κοινότητα (εκπαιδευτικοί – γονείς – παιδιά/έφηβοι) είναι η ενημέρωση και η εκπαίδευσή τους αναζητώντας τα αίτια πίσω από το σύμπτωμα. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από ομάδες εφήβων, ημερίδες, σεμινάρια εκπαιδευτικών και γονέων, αλλά και παιδότοπους που οργανώνονται πάντα σε συνεργασία με την Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Διεύθυνση Εκπαίδευσης και τις κατά τόπους σχολικές μονάδες καλύπτοντας το σύνολο του νομού και παρέχοντας δωρεάν υπηρεσίες προς όλους. Κοινός τόπος συνεργασίας και υλοποίησης δράσεων βρίσκεται με το Κέντρο Ημέρας παιδιών, εφήβων και ενηλίκων που εδρεύει στην πόλη της Άμφισσας και αποτελεί, εκτός των άλλων, χώρο πραγματοποίησης ομάδων έκφρασης και επικοινωνίας παιδιών, καθώς και ομάδων υποστήριξης και συμβουλευτικής εκπαιδευτικών και γονέων. 

Στόχος της δράσης των μονάδων της Ε.Κ.Ψ & Ψ.Υ. σε πλαίσια που τείνουν να εμφανίζονται περιστατικά εκφοβισμού και επιθετικότητας, όπως το σχολικό περιβάλλον, είναι η δημιουργία διαύλων επικοινωνίας ανάμεσα σε γονείς, εκπαιδευτικούς και παιδιά/εφήβους με σκοπό την βελτίωση των διαπροσωπικών σχέσεων και την αντιμετώπιση των δύσκολων καθημερινών ζητημάτων. Παράλληλα επιδιώκεται η δημιουργία των συνθηκών εκείνων που συμβάλλουν στην ανάπτυξη και την προώθηση της δημιουργικότητας και της αυτογνωσίας σε μία εποχή που ταλανίζεται από οικονομική, κοινωνική και ηθική κρίση.

Οι εκπαιδευτικοί, ως άμεσα εμπλεκόμενοι στο σχολικό σύστημα νιώθουν πίεση, άγχος, φόβο, εξουθένωση και μοναξιά, όταν έχουν να αντιμετωπίσουν τέτοιου είδους φαινόμενα. Η ελλιπής επιμόρφωση τους, τα ελάχιστα οργανωμένα κατάλληλα προγράμματα και η έλλειψη γενικής πολιτικής κατά των φαινομένων εκφοβισμού συναποτελούν σοβαρές αιτίες για την εμφάνιση των παραπάνω αρνητικών συναισθημάτων που βιώνουν οι εκπαιδευτικοί μέσα στο σχολικό πλαίσιο. Γι’ αυτό και οι συνεργασίες με εξειδικευμένους φορείς της κοινότητας κρίνονται πολύτιμες.

Εκτός από τους εκπαιδευτικούς, η συμβολή της οικογένειας είναι καθοριστικής σημασίας για να αντιμετωπιστεί το κοινωνικοπολιτικό και ηθικό θέμα του εκφοβισμού. Φαίνεται να έχει το μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης για τη δημιουργία παιδιών που καταφεύγουν στη βία έτσι ώστε να κατευνάσουν εσωτερικές συγκρούσεις και απογοητεύσεις που έχουν υποστεί, αλλά και να μειώσουν το άγχος τους. Τα παιδιά τα οποία μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον βιώνουν καταστάσεις συγκρούσεων και επιθετικότητας, μεταφέρουν στο σχολείο την επιθετική συμπεριφορά και είναι αυτά που τώρα τη μεταδίδουν στα άλλα παιδιά.

Κλείνοντας, είναι σημαντικό να σημειωθεί πως η συνεργασία μεταξύ των συστημάτων της οικογένειας, του σχολείου και της κοινωνίας συνιστά θεμέλιο λίθο για την απόκτηση συλλογικής ευθύνης κατά του εκφοβισμού και της θυματοποίησης.

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη φιλοσοφία και το πλαίσιο λειτουργίας της Εταιρίας Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα http://www.ekpse.gr/.

Ιωάννα Καλλία
Ψυχολόγος 
Δίκτυο Συνεργαζόμενων Φορέων για την Υγεία «Ακεσώ» της Ε.Κ.Ψ. & Ψ.Υ. Ν. Φωκίδας

---